The breath of democracy, Respect for Dissent, The Legacy of Voltaire
लोकशाहीच्या मंदिरात विचारांचे स्वातंत्र्य हे केवळ एक मूल्य नसून तो पाया आहे. एभलिन बीट्रिस हॉल यांनी व्होल्टेअर यांच्या विचारांचे सार मांडताना म्हटले होते, “मी तुझ्या मताशी सहमत नसेल, पण तुझे मत मांडण्याच्या हक्कासाठी मी शेवटपर्यंत लढेन.” हे विधान आजच्या घडीला राज्यसभेच्या संदर्भात अधिक समर्पक ठरत आहे.
आज राज्यसभेत एका बाजूला शरद पवार यांच्यासारखे प्रदीर्घ अनुभवी नेते सदस्यत्वाची शपथ घेत आहेत, तर दुसरीकडे राघव चड्ढा यांच्यासारख्या तरुण खासदारांना त्यांच्याच पक्षाकडून बोलण्यापासून रोखले जात असल्याचे चित्र दिसत आहे. विशेष म्हणजे, आज भारतीय जनता पक्षाचा ४६ वा स्थापना दिवस आहे. जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाहीचा कणा असलेल्या संसदेच्या ‘वरिष्ठ सभागृहात’ (राज्यसभा) एका तरुण लोकप्रतिनिधीचा आवाज दाबला जाणे, ही लोकशाहीला शोभणारी बाब नाही.
अंत्योदय आणि लोकशाहीची मूल्ये
भारतीय जनता पक्षाची विचारधारा ही पंडित दीनदयाल उपाध्याय यांच्या ‘अंत्योदय’ तत्वावर आधारित आहे, ज्याचा अर्थ समाजातील शेवटच्या व्यक्तीचा उदय आणि विकास असा होतो. जेव्हा देशात भाजपची सत्ता आहे आणि त्यांचे संख्याबळ मोठे आहे, तेव्हा ‘शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचण्याच्या’ या विचारधारेचे प्रतिबिंब संसदेतही दिसणे आवश्यक आहे. जर संसदेत निवडून आलेल्या एका खासदारालाच (राघव चड्ढा) बोलण्यापासून रोखले जात असेल, तर ‘अंत्योदय’ या संकल्पनेतील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे काय? लोकशाहीत शेवटच्या माणसाचा आवाज ऐकला जावा, हीच तर खरी अपेक्षा असते.
सत्ता, विचारधारा आणि भांडवलशाहीचा प्रभाव
आजच्या संसदेच्या बदलत्या स्वरूपावर नजर टाकली तर असे जाणवते की, तिथे केवळ एकाच प्रकारच्या विचारधारेचा आणि पुंजीपती (भांडवलदार) लोकांशी संबंधित हितसंबंधांचाच बोलबाला वाढत चालला आहे. जेव्हा सभागृहात सर्वसामान्य जनतेचा किंवा जनसामान्यांच्या प्रश्नांचा आवाज उठवणारे प्रतिनिधी बोलू पाहतात, तेव्हा त्यांची मुस्कटदाबी होणे हे चिंताजनक आहे. लोकशाहीत विविधता संपवून जर केवळ एकाच विचाराची मक्तेदारी निर्माण होणार असेल, तर ती व्होल्टेअरच्या तत्वांच्या पूर्णपणे विरोधात आहे.
शरद पवारांचा अनुभव आणि राजकीय तडजोडी
आज जेव्हा शरद पवार शपथ घेत आहेत, तेव्हा केवळ त्यांचा ‘अनुभव’ पाहून चालणार नाही, तर त्या प्रदीर्घ प्रवासात त्यांनी इथपर्यंत पोहोचण्यासाठी किती आणि कशा प्रकारच्या तडजोडी केल्या असतील, हेही लक्षात घेतले पाहिजे. राजकारणाच्या या खेळात टिकून राहण्यासाठी आणि आपला आवाज जिवंत ठेवण्यासाठी अनेकदा तत्त्वांशी किंवा परिस्थितीशी तडजोड करावी लागते. पवारांसारख्या दिग्गज नेत्याचा हा प्रवास म्हणजे संघर्षासोबतच अनेक राजकीय तडजोडींचाही इतिहास आहे. हा अनुभव आपल्याला हेच शिकवतो की, राजकारण कितीही गुंतागुंतीचे असले तरी संवादाची दारे कधीही बंद होऊ नयेत.
वरिष्ठ सभागृहाची प्रतिष्ठा
राघव चड्ढा हे ‘आम आदमी पार्टी’चे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांना त्यांच्याच पक्षाच्या कोट्यातून बोलण्यापासून रोखण्याची विनंती होणे किंवा तांत्रिक कारणास्तव त्यांचा आवाज दाबला जाणे, हे वरिष्ठ सभागृहाच्या परंपरेला लागलेला तडा आहे. व्होल्टेअरच्या तत्वज्ञानाचा आधार घेत एभलिन हॉल यांनी दिलेला संदेश आजच्या संसदीय कामकाजात कुठेतरी हरवताना दिसत आहे.
निष्कर्ष
जर आपण व्होल्टेअरच्या विचारांचा आणि दीनदयाल उपाध्याय यांच्या ‘अंत्योदय’ तत्त्वाचा अभिमान बाळगत असू, तर आपल्याला असहमत असणाऱ्या व्यक्तीचा आवाज दाबण्यापेक्षा, त्याचे म्हणणे ऐकून घेण्याची तयारी ठेवली पाहिजे. सत्ता असो वा नसो, लोकशाहीत केवळ ‘संख्याबळ’ महत्त्वाचे नसून, प्रत्येक विरोधी आवाजाचे संरक्षण करणे हे लोकशाहीचे कर्तव्य आहे.
सभागृहाचे कामकाज गोंधळात नाही, तर संवादात दडलेले आहे. ज्या दिवशी आपण दुसऱ्याचे मत ऐकून घेण्याचे धैर्य गमावू, त्या दिवशी लोकशाहीच्या इमारतीला तडे जाण्यास सुरुवात होईल. म्हणूनच, आज गरज आहे ती पुन्हा एकदा त्या प्रतिज्ञेची— “तुझे मत मला मान्य नसेल, पण ते मांडण्याचा तुझा अधिकार मी अबाधित राखेन.”The breath of democracy, Respect for Dissent, The Legacy of Voltaire
सीधे अपनी Facebook फ़ीड में पाएँ — News Nation Online पेज को Follow करें।
Discover more from NewsNation Online
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
आपके लिए सुझाव
