कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI तंत्रज्ञानाने मानवी जीवनात अनेक सकारात्मक बदल घडवून आणले आहेत. मात्र याच तंत्रज्ञानाचा गैरवापर सायबर गुन्हेगारांकडून होण्याचा धोका दिवसेंदिवस वाढत आहे. पारंपरिक फिशिंग, बनावट लिंक आणि OTP फसवणुकीपलीकडे आता डीपफेक, व्हॉइस क्लोनिंग, सोशल इंजिनिअरिंग आणि अत्याधुनिक मालवेअर यांसारखी साधने सायबर सुरक्षेसमोर नवी आव्हाने निर्माण करत आहेत.
OTP नसतानाही आर्थिक फसवणूक शक्य आहे का?
OTP हा डिजिटल व्यवहारातील सुरक्षेचा एक स्तर आहे; मात्र OTP नसल्यामुळे व्यवहार पूर्णपणे सुरक्षित होतोच असे नाही. सायबर गुन्हेगार बनावट ग्राहकसेवा, सिम-संबंधित फसवणूक, फिशिंग, मालवेअर, चोरीची लॉगिन माहिती किंवा सामाजिक अभियांत्रिकीच्या माध्यमातून आर्थिक नुकसान घडवून आणण्याचा प्रयत्न करू शकतात.
म्हणूनच “OTP सांगितला नाही म्हणजे खाते सुरक्षित आहे” असा समज धोकादायक ठरू शकतो.
AIमुळे व्हॉइस क्लोनिंग आणि डीपफेकचा धोका
AIच्या मदतीने उपलब्ध ऑडिओ किंवा व्हिडिओचे कृत्रिम स्वरूप तयार करणे पूर्वीपेक्षा सोपे झाले आहे. याचा वापर करून ओळखीच्या व्यक्तीचा आवाज किंवा चेहरा असल्याचा भास निर्माण करून आर्थिक मदत मागणे, बनावट संदेश पाठवणे किंवा व्यक्तीची फसवणूक करण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो.
विशेषतः कुटुंबातील व्यक्ती, वरिष्ठ अधिकारी किंवा विश्वासातील व्यक्ती असल्याचे भासवणारे संदेश नागरिकांसाठी अधिक धोकादायक ठरू शकतात.
डिजिटल ओळखही बनावट तयार करण्याचा धोका
सायबर गुन्ह्यांमध्ये चोरीच्या वैयक्तिक माहितीचा वापर करून बनावट डिजिटल ओळख तयार करण्याचे प्रकारही चर्चेत आहेत. AIच्या उपलब्धतेमुळे बनावट मजकूर, प्रतिमा, आवाज आणि इतर डिजिटल सामग्री तयार करणे सोपे झाले आहे.
यामुळे वित्तीय संस्था, डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि सरकारी यंत्रणांसमोर ओळख पडताळणी अधिक मजबूत करण्याचे आव्हान उभे राहते.
सामान्य नागरिकांसमोर सर्वात मोठे आव्हान
या बदलत्या परिस्थितीत सर्वसामान्य नागरिकांसाठी सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे खरे आणि बनावट डिजिटल संवाद यातील फरक ओळखणे.
एखाद्या परिचित व्यक्तीच्या आवाजात फोन आला, तातडीने पैसे मागितले किंवा बँकेच्या नावाने संदेश आला, तरी त्यावर तात्काळ विश्वास ठेवण्याऐवजी स्वतंत्र माध्यमातून पडताळणी करणे आवश्यक आहे.
प्रशासन आणि बँकिंग यंत्रणेने काय करावे?
- संशयास्पद व्यवहार ओळखण्यासाठी अधिक प्रभावी प्रणाली विकसित करणे.
- AI-आधारित फसवणुकीच्या नव्या पद्धतींबाबत नागरिकांना नियमित सूचना देणे.
- आर्थिक फसवणूक झाल्यास तक्रारीवर तातडीने कारवाई करण्याची यंत्रणा मजबूत करणे.
- डीपफेक आणि बनावट डिजिटल ओळखींविरोधात तांत्रिक पडताळणी वाढवणे.
- नागरिकांच्या वैयक्तिक डेटाच्या संरक्षणासाठी प्रभावी सुरक्षा उपाय लागू करणे.
- आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सायबर गुन्हेगारीविरोधात सहकार्य वाढवणे.
तंत्रज्ञानावर नियंत्रण नव्हे, जबाबदार वापराची गरज
AI स्वतः चांगले किंवा वाईट नसते; त्याचा परिणाम त्याचा वापर कसा केला जातो यावर अवलंबून असतो. त्यामुळे AIचा विकास थांबवण्यापेक्षा त्याचा गैरवापर रोखण्यासाठी प्रभावी सुरक्षा व्यवस्था, कायदे, पारदर्शकता आणि जबाबदारीची चौकट विकसित करणे महत्त्वाचे आहे.
आजचा प्रश्न केवळ “AI किती शक्तिशाली होणार?” हा नाही. त्यासोबतच “त्या शक्तीचा सुरक्षित आणि जबाबदार वापर कसा सुनिश्चित करणार?” हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
सायबर फसवणुकीचा संशय आल्यास नागरिकांनी तातडीने संबंधित बँकेशी संपर्क साधावा आणि भारताच्या अधिकृत National Cyber Crime Reporting Portal/हेल्पलाइनचा वापर करावा.
लेखकाची नोंद: या लेखातील AI आणि सायबर गुन्ह्यांशी संबंधित विशिष्ट तांत्रिक दाव्यांना प्रकाशनापूर्वी अधिकृत/विश्वसनीय स्रोतांद्वारे पडताळणे आवश्यक आहे.
आपके लिए सुझाव
